# Jagers en vroege landbouwers - Afbeeldingen | Bron ©: Wikipedia, Historiehuis van de Maasvallei, Guus Peters **Luister hier naar de (verkorte) Nederlandse tekstversie van deze pagina.** --- **+ 1. Maak hier uw keuze in welke andere taal u onderstaande tekst wilt lezen of beluisteren.** Nederlands is de standaardtaal; die hoeft u niet te kiezen. **+ 2. Klik hieronder op de play-button om de gehele tekst in uw gekozen taal te laten voorlezen.** Dezelfde knop kan ook gebruikt worden om het voorlezen te stoppen: {Play}### Jagers en vroege landbouwers De laatste ijstijd (Weichselien) begon voor Nederland ongeveer 115.000 jaar geleden en eindigde ruim 10.000 jaar geleden. In deze periode trokken jagersvolken vanuit het Midden-Oosten naar het noorden. Hun doel was om de voedselvoorziening veilig te stellen door de jacht op kuddes grootwild in het toendragebied waartoe ook onze streken behoorden. Hier graasden grote kuddes wolharige mammoeten, bizons, rendieren, herten, wilde paarden en grote aantallen andere dieren. Het Maasdal fungeerde als doorgangsgebied op de trektochten van de kuddes. De jagers verbleven 's winters in de holen en spelonken van de Ardennen en 's zomers trokken ze noordwaarts tussen Noordzee en Rijn. Op strategisch hoog gelegen locaties langs de rivieren bouwden ze hun jachtkampen. [![](https://historiehuismaasvallei.nl/images/qr/afbeeldingen/wiki-1024px-Victoria.Mammut.P1033804.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/qr/afbeeldingen/wiki-1024px-Victoria.Mammut.P1033804.jpg) Wolharige mammoet die in onze streken voorkwam. Deze mammoet was met een schofthoogte van 2,5 meter iets kleiner dan de huidige Aziatische olifant. De mammoet stierf 4000 jaar geleden uit door voedselgebrek en de menselijke jacht. Toen de laatste ijstijd voorbij was en de temperaturen stegen, begonnen op de toendra bomen te groeien. Uiteindelijk raakten de vruchtbare lössgronden dicht bebost. Met het verdwijnen van de open vlaktes verdwenen ook de kuddes grootwild. Sommige groepen bewoners volgden de rendierkuddes naar het noorden, over de nieuwe grasvlakten die ontstonden doordat het ijs zich noordwaarts terugtrok. Andere groepen pasten zich aan de nieuwe situatie aan. Uiteindelijk zouden de jagersvolkeren verdrongen worden of opgaan in de nieuwkomers, de eerste landbouwers in onze streken, de Bandkeramiekers. In het Nabije- en Midden-Oosten werd het door de temperatuurstijgingen juist droger en warmer, met alle gevolgen voor de daar levende mensen. Wilde graansoorten waren daar een van de belangrijkste voedselbronnen en die groeiden er nu minder en slechter door de gestegen temperatuur. Om aan voldoende voedsel te komen, waren ze genoodzaakt om de grond te gaan bewerken, inzaaien en waar nodig zelfs van water te voorzien. Dit betekende dat deze mensen vanaf dat moment op één plek bleven wonen: de voormalige jagers-verzamelaars werden boer. Dat gebeurde ongeveer 11.000 jaar voor Christus. **De 'Neolithische revolutie' verspreidt zich** Deze overgang van jager-verzamelaar naar boer wordt door archeologen de 'Neolithische revolutie' genoemd. Deze omwenteling verspreidde zich vanuit het Midden-Oosten binnen enkele duizenden jaren via Turkije, de Balkan en Centraal-Europa naar onze streken. Rond 5.300 voor Christus vestigden de eerste boerengemeenschappen zich in Limburg. Ze brachten niet alleen kennis over akkerbouw met zich mee, maar ook over veeteelt en pottenbakken. Deze nieuwe landbouwerscultuur is men "Bandkeramische cultuur" of kortweg **"Bandkeramiek"** gaan noemen omdat van deze boeren aardewerkresten zijn gevonden met spiraal- en bandvormige versieringen. De Bandkeramiek was een enorm belangrijke en ingrijpende wijziging in de Europese economische geschiedenis. Deze neolithische cultuur wordt vaak bestudeerd door archeologen om inzicht te krijgen in de overgang van jagen en verzamelen naar landbouw en de vroege menselijke nederzettingen in Europa. De Bandkeramische cultuur is slechts een van de vele culturele groepen die in de loop van de geschiedenis in Limburg hebben gewoond, en het is een belangrijk deel van het archeologische erfgoed van deze regio. [![](https://historiehuismaasvallei.nl/images/qr/afbeeldingen/Historiehuis-QR-jagers-landbouwers-02.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/qr/afbeeldingen/Historiehuis-QR-jagers-landbouwers-02.jpg) IJsbedekking tijdens Weichselien ca. 20.000 jaar geleden. Gedurende de Weichselien komt het landijs niet meer zo zuidelijk, maar is de ondergrond wel vaak bevroren. Koudere periodes en mildere periodes wisselden elkaar af. Het opwarmen gebeurde in enkele tientallen jaren, het afkoelen duurde langer en ging geleidelijk. [![](https://historiehuismaasvallei.nl/images/qr/afbeeldingen/Historiehuis-QR-jagers-landbouwers-01.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/qr/afbeeldingen/Historiehuis-QR-jagers-landbouwers-01.jpg) “De schedel van Bunde” zo'n 10.000 jaar oud en daarmee mogelijk de oudste in Nederland gevonden schedel. In 1962 werd bij werkzaamheden aan een brug over de Geul bij Bunde de resten van een schedel gevonden, die toegeschreven wordt aan een van de vroege jagers. ![](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Historiehuis-Elsloo-Kenniscentrum-Bandkeramiekers-10.jpg) Kaart van migratie vanuit oorspronkelijk Nabije-Oosten rond 8000 voor Christus via de Balkan en Centraal-Europa tot ongeveer 5300 voor Christus als de Bandkeramiekers en hun cultuur onze streken bereiken. # De Bandkeramiekers ### De landbouw verandert Europa De grote landbouwrevolutie, ook wel de Neolithische Revolutie genoemd, begon rond 12.000 v.Chr. in het huidige Midden-Oosten. Daar ontstond de landbouw en maakten mensen de overgang van een bestaan als jagers-verzamelaars naar een leven als landbouwers. Tegelijkertijd leerden zij dieren zoals geiten, schapen en runderen te temmen en te houden. Aanvankelijk werden deze dieren vooral gehouden voor hun vlees, maar later ook voor melk, wol en andere producten. Rond 6200 v.Chr. kwam de verspreiding van de landbouw in een stroomversnelling. Een plotselinge klimaatverandering zorgde in delen van het Nabije Oosten voor langdurige droogte. Archeologische vondsten tonen aan dat verschillende landbouwnederzettingen in deze periode werden verlaten. Boeren gingen op zoek naar nieuwe gebieden met vruchtbare grond en een gunstiger klimaat. Via Anatolië (het huidige Turkije) verspreidde de landbouw zich naar Griekenland en de Balkan, om vervolgens binnen enkele eeuwen ook Italië, Spanje en Portugal te bereiken. ### Ontstaan van de Bandkeramische cultuur Rond 5500 v.Chr. ontwikkelde zich op de Hongaarse Laagvlakte een nieuwe landbouwerscultuur: de Bandkeramische cultuur. Volgens een van de theorieën werden groepen landbouwers rond de Zwarte Zee gedwongen nieuwe woongebieden te zoeken nadat hun leefomgeving ingrijpend veranderde door stijgende waterstanden en verzilting van landbouwgronden. De Bandkeramische cultuur, internationaal bekend als de Linearbandkeramik (LBK), was een neolithische cultuur die zich tussen ongeveer 5500 en 4500 v.Chr. vanuit Centraal-Europa en de Balkan over grote delen van Europa verspreidde. De cultuur wordt gekenmerkt door een sedentaire levenswijze: mensen vestigden zich permanent op één plek en leefden van landbouw en veeteelt. De naam Bandkeramiek verwijst naar het karakteristieke aardewerk dat versierd was met ingekerfde lijn- en bandpatronen. DNA-onderzoek laat zien dat de eerste landbouwers in Europa afstamden van bevolkingsgroepen uit Anatolië en het Nabije Oosten. Algemeen wordt aangenomen dat de Bandkeramiekers via de Hongaarse Laagvlakte, het gebied rond het Balatonmeer en het Donaugebied naar West-Europa trokken. Mogelijk verkenden eerst kleine groepen nieuwe gebieden voordat grotere gemeenschappen zich er permanent vestigden. ### De eerste boeren bereiken Zuid-Limburg Tot dan toe leefden de bewoners van onze streken als rondtrekkende jagers-verzamelaars. De nieuwe landbouwcultuur werd niet onmiddellijk overgenomen. Het contact en de vermenging tussen de nieuw aangekomen boeren en de oorspronkelijke bevolking verliepen geleidelijk en over een langere periode. Net als elders in Europa vestigden de Bandkeramiekers zich in Limburg op plekken waar water beschikbaar was en vruchtbare lössgrond voorkwam, bij voorkeur aan de rand van een plateau. Daarom bevinden de belangrijkste vindplaatsen zich in de lössgebieden langs de Maas en haar zijrivieren, onder meer bij Elsloo, Stein, Beek, Geleen en Sittard. Dit gebied staat bekend als de Graetheide. Door de groei van de bevolking ontstonden steeds meer nederzettingen. **De collectie van het Historiehuis van de Maasvallei, bescheiden maar fijn!** Het Historiehuis van de Maasvallei bezit een bescheiden maar waardevolle collectie voorwerpen uit de Bandkeramische periode. Deze collectie maakt het mogelijk om bezoekers kennis te laten maken met het dagelijks leven, de landbouw, de ambachten en de leefwereld van de eerste boeren die ruim zevenduizend jaar geleden in Zuid-Limburg woonden. Daarmee vormt zij een tastbare verbinding tussen het verre verleden en het huidige landschap van Stein en Elsloo. ![Historiehuis Elsloo Kenniscentrum Bandkeramiekers 01](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Historiehuis-Elsloo-Kenniscentrum-Bandkeramiekers-01.jpg) [![Historiehuis Elsloo Kenniscentrum Bandkeramiekers 06](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Historiehuis-Elsloo-Kenniscentrum-Bandkeramiekers-06.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Historiehuis-Elsloo-Kenniscentrum-Bandkeramiekers-06.jpg) ### Landbouw, veeteelt en dagelijks leven De Bandkeramiekers waren de eerste agrarische gemeenschappen die in onze streken op grote schaal landbouw bedreven. Daarom worden zij vaak aangeduid als de eerste boeren van Nederland. Rond hun nederzettingen verbouwden zij gewassen zoals tarwe, gerst, erwten en linzen. Daarnaast hielden zij runderen, varkens, schapen en geiten. Jagen, vissen en verzamelen bleven echter een belangrijke aanvulling op hun voedselvoorziening. Uit onderzoek blijkt dat Bandkeramische mannen gemiddeld ongeveer 1,66 meter lang waren en vrouwen circa 1,57 meter. Dat was voor die tijd een normale lichaamslengte. ### Boerderijen van hout en leem De Bandkeramiekers woonden in open nederzettingen. Bij iedere boerderij hoorde een erf van ongeveer één hectare. Een nederzetting bestond meestal uit ongeveer tien huizen, maar kon door bevolkingsgroei uitgroeien tot vijftien of zelfs twintig woningen. De dorpen lagen vaak in de buurt van beken of kleine rivieren. Hun huizen bestonden uit houten palen met daartussen vlechtwerk van twijgen dat met leem werd dichtgesmeerd. De daken waren bedekt met stro of riet. De boerderijen waren doorgaans zes tot acht meter breed en twintig tot vijfendertig meter lang. De huizen waren verdeeld in drie delen. Het middengedeelte diende als woonruimte. In een ander deel werd de oogst opgeslagen. De functie van het derde gedeelte is niet met zekerheid bekend. Mogelijk werd dit gebruikt als slaapruimte, dierenstal, opslagplaats of als ruimte voor rituele activiteiten. Archeologisch bewijs hiervoor ontbreekt. Uit onderzoek blijkt dat een boerderij gemiddeld ongeveer twintig jaar in gebruik bleef. Daarna werd meestal een nieuwe woning gebouwd. [![Historiehuis Elsloo Kenniscentrum Bandkeramiekers 04](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Historiehuis-Elsloo-Kenniscentrum-Bandkeramiekers-04.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Historiehuis-Elsloo-Kenniscentrum-Bandkeramiekers-04.jpg) [![Historiehuis Elsloo Kenniscentrum Bandkeramiekers 05](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Historiehuis-Elsloo-Kenniscentrum-Bandkeramiekers-05.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Historiehuis-Elsloo-Kenniscentrum-Bandkeramiekers-05.jpg) [![Historiehuis Elsloo Kenniscentrum Bandkeramiekers 09](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Historiehuis-Elsloo-Kenniscentrum-Bandkeramiekers-09.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Historiehuis-Elsloo-Kenniscentrum-Bandkeramiekers-09.jpg) Een nagebouwde Bandkeramiekers boerderij in Oostenrijk (3 afbeeldingen wikimedia) [![Historiehuis Elsloo Kenniscentrum Bandkeramiekers 02](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Historiehuis-Elsloo-Kenniscentrum-Bandkeramiekers-02.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Historiehuis-Elsloo-Kenniscentrum-Bandkeramiekers-02.jpg) Afbeelding hieronder, met dank aan Archol Leiden: overzicht grafveld van Elsloo[![archol overzicht grafveld Elsloo](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/tijdelijk/2024/archol-overzicht-grafveld-Elsloo.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/tijdelijk/2024/archol-overzicht-grafveld-Elsloo.jpg) [![Historiehuis Elsloo Kenniscentrum Bandkeramiekers 07](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Historiehuis-Elsloo-Kenniscentrum-Bandkeramiekers-07.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Historiehuis-Elsloo-Kenniscentrum-Bandkeramiekers-07.jpg) Afbeelding (wikimedia) Maquette van een Bandkeramische nederzetting ![Historiehuis Elsloo Kenniscentrum Bandkeramiekers 11](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Historiehuis-Elsloo-Kenniscentrum-Bandkeramiekers-11.jpg) ### Een samenleving zonder centraal gezag Op de Graetheide bedroeg de afstand tussen de verschillende nederzettingen ongeveer vijfhonderd meter. Binnen de Bandkeramische cultuur hadden afzonderlijke nederzettingen een grote mate van zelfstandigheid. Er zijn geen aanwijzingen gevonden voor een centraal bestuur of een hiërarchische samenleving. Wel bestonden er contacten tussen de verschillende gemeenschappen. Familiebanden, uitwisseling van goederen en samenwerking bij problemen of rampen speelden waarschijnlijk een belangrijke rol. ### Religie en begrafenisrituelen Over de religieuze opvattingen van de Bandkeramiekers is weinig bekend. Wel zijn verschillende aardewerken beeldjes gevonden, vaak in de vorm van zittende vrouwenfiguren met een schaal op de schoot. Mogelijk hadden deze beeldjes een religieuze betekenis of hielden zij verband met vruchtbaarheid en landbouw. De archeologische vondsten bestaan vooral uit grondsporen van huizen, paalkuilen, afvalkuilen, graven en begraafplaatsen. In de afvalkuilen zijn onder meer stenen werktuigen en het karakteristieke met banden versierde aardewerk aangetroffen. Dit aardewerk werd gebruikt voor koken, opslag en voedselbereiding. In graven zijn grafgiften gevonden zoals aardewerk, maalstenen, vuurstenen werktuigen, pijlpunten en dissels. Metaal was nog onbekend; vrijwel alle gereedschappen en wapens werden vervaardigd uit vuursteen. ![](https://historiek.net/wp-content/uploads-phistor1/2022/06/Foto-2_Grafvondsten-uit-Elsloo.jpg.webp) Afbeelding: embedded historiek.net © RMO Grafvondsten uit Elsloo. Maalstenen komen ook in ‘mannengraven’ voor. Dit exemplaar is bestrooid met rode oker. In een aantal gevallen worden setjes van dezelfde werktuigen meegegeven. ### De grootste Bandkeramische nederzetting van Nederland Een van de belangrijkste Bandkeramische vindplaatsen bevindt zich in het gebied tussen de Koolweg, Paulus Potterstraat en Johan Riviusstraat in Elsloo. Hier werd de grootste Bandkeramische nederzetting van Nederland blootgelegd. Tijdens archeologische onderzoeken werden maar liefst 107 huisplattegronden aangetroffen. Deze huizen hebben niet allemaal tegelijkertijd bestaan. Waarschijnlijk stonden er per generatie vijf tot tien boerderijen gelijktijdig in gebruik. Het gebied rond de Koolweg bleek uitzonderlijk rijk aan archeologische sporen uit de Nieuwe Steentijd. ### Het unieke grafveld van Elsloo In 1967 werd aan de Koolweg een voor Limburg uniek grafveld ontdekt. Hier werden 113 graven blootgelegd: 47 crematiegraven en 66 vlakgraven. De overledenen waren mannen, vrouwen en kinderen die waren gecremeerd of in gehurkte houding waren begraven. Omdat het grafveld zich bevindt in ontkalkte leemgronden, zijn vrijwel geen menselijke botresten bewaard gebleven. De vondsten bestaan daarom hoofdzakelijk uit grondverkleuringen en bodemsporen. In het Streekmuseum Elsloo is een bodemafdruk van een begravene in foetushouding te zien. Op andere Bandkeramische vindplaatsen, zoals Herxheim in Duitsland, zijn wel grote hoeveelheden botmateriaal gevonden. Deze vondsten hebben nieuwe inzichten opgeleverd in het leven én de dood van de eerste boeren. ### Het verdwijnen van de Bandkeramiekers Uit houtskoolonderzoek blijkt dat de Bandkeramiekers ongeveer vier eeuwen in Zuid-Limburg hebben gewoond. Rond 4900 v.Chr. verdwenen hun nederzettingen echter geleidelijk uit het landschap. Dit verschijnsel deed zich niet alleen voor in Zuid-Limburg, maar ook in Belgisch-Limburg, Belgisch-Brabant en de Rijnstreek. Archeologen hebben vastgesteld dat de nederzettingen eerst kleiner werden en vervolgens geheel verdwenen. Waarom de Bandkeramische cultuur verdween, is nog altijd onderwerp van onderzoek. Mogelijke verklaringen zijn veranderingen in landbouwmethoden, uitputting van de bodem, klimaatveranderingen, ziekten of bredere culturele ontwikkelingen. *Rijksmuseum van Oudheden, Leiden | "Archeology of the Netherlands"* ### Pioniers van het archeologisch onderzoek Het onderzoek naar de Bandkeramiek in Elsloo kent een lange geschiedenis. Volgens senior archeoloog Ivo van Wijk vonden tussen 1930 en 2014 talrijke opgravingen plaats. De amateurarcheologen H.J. Beckers sr. en G.A.J. Beckers jr. beschreven als eersten Bandkeramische sporen in de omgeving van de Sint-Augustinuskerk aan de Julianastraat. Het gebied rond de Koolweg bleek bijzonder rijk aan archeologische resten. Vader en zoon Beckers onderzochten hier negentien zogenaamde woonkuilen. Samen met waarnemingen van pater Munsters in de jaren vijftig en een proefput uit 1957 vormde dit de aanleiding voor een grootschalig onderzoek onder leiding van professor Modderman. In 1958 startte het onderzoek in het gebied rond de huidige basisschool Sint-Jozef en de Koolweg. De resultaten werden in 1970 gepubliceerd. Modderman slaagde erin een chronologische volgorde vast te stellen voor verschillende typen huizen. In combinatie met de ontwikkeling van de aardewerkversieringen kon hij aantonen dat 24 huizen tot de oudste fase van de Bandkeramiek behoorden en 51 huizen tot de jongste fase. ### Nieuwe inzichten door moderne opgravingen In 1988 werd de Sint-Jozefschool aan de Bandkeramiekerstraat uitgebreid. Dat bood archeologen de mogelijkheid om met moderne onderzoekstechnieken opnieuw naar de Bandkeramische resten te kijken. Voor het eerst werden grondmonsters onderzocht op prehistorische plantenresten. Hierdoor ontstond een beter beeld van het voedsel van de Bandkeramiekers. Onder meer resten van melganzenvoet werden gevonden, een plant die soms de "spinazie van de Bandkeramiek" wordt genoemd. Tussen 2009 en 2012 vond onder leiding van Ivo van Wijk een nieuwe opgraving plaats aan de Johan Riviusstraat. Daarbij werd samengewerkt met talrijke vrijwilligers, waaronder medewerkers van het Streekmuseum. De opgraving leverde veel nieuwe informatie op over de omvang van de nederzetting. Zo werden elf silokuilen onderzocht, een type spoor dat tijdens eerdere onderzoeken nauwelijks aandacht had gekregen. ### Opgravingen aan de Paulus Potterstraat Van 23 september tot en met 3 oktober 2014 vonden archeologische opgravingen plaats aan de Paulus Potterstraat in Elsloo. Hier werden opnieuw resten onderzocht van het circa 7000 jaar oude Bandkeramische dorp dat zich rond de Koolweg uitstrekte. Eerdere onderzoeken hadden al grote delen van de nederzetting en het grafveld blootgelegd. Het grootste deel van deze boerennederzetting en bijhorende grafveld is al in de periode van 1930-1976 met tussenpozen onderzocht. Het terrein aan de Paulus Potterstraat ligt in het zuidoostelijke deel van de nederzetting. Archeologen verwachtten hier niet alleen nieuwe Bandkeramische sporen aan te treffen, maar ook resten uit de IJzertijd. Die verwachting bleek terecht. Daarmee werd aanvullende kennis verzameld over een periode die binnen de dorpsgrenzen van Elsloo nog relatief weinig was onderzocht. In 2006 en 2012 werd aan de westzijde van de Koolweg, in het gebied Joannes Riviusstraat, met hulp van vele vrijwilligers een nieuw gedeelte van de nederzetting opgegraven. De opgravingen in Elsloo hebben de grootste Bandkeramische nederzetting in Nederland blootgelegd; maar liefst 107 huisplattegronden werden vrijgelegd. Uniek voor Nederland was ook het in 1967 opgegraven grafveld met daarin 113 graven (47 crematiegraven en 66 vlakgraven) ### Het belang van Stein en Elsloo Archeologisch gezien behoort het gebied Stein-Elsloo tot de meest interessante regio's van Nederland. Vrijwel alle perioden van bewoning zijn hier vertegenwoordigd, van de Nieuwe Steentijd tot heden. De vele opgravingen hebben een uniek beeld opgeleverd van het leven van de eerste boeren in Nederland. Weinig perioden uit de Nederlandse prehistorie zijn zo uitgebreid onderzocht als de Bandkeramische cultuur in Zuid-Limburg. Een archeologisch verhaal is bovendien nooit voltooid. Nieuwe onderzoeksmethoden en nieuwe opgravingen blijven aanvullende inzichten opleveren over de vroegste landbouwers van ons land. ### Publicaties over Bandkeramiekers: \+ Heemkundesnippers Maasstreek nr 7 uit november 1989: [lees/download hier ⇢](https://www.historiehuismaasvallei.nl/images/pdf/heemkundesnippers-maasstreek/Heemkundesnippers-Maasstreek-nr.7-november-1989.pdf) \+ Heemkundesnippers Maasstreek nr 10 uit mei 1991: [lees/download hier ⇢ ](https://www.historiehuismaasvallei.nl/images/pdf/heemkundesnippers-maasstreek/Heemkundesnippers-Maasstreek-nr.10-mei-1991.pdf) \+ Historiek.net december 2019: Bandkeramische cultuur. [Lees hier ⇢](https://historiek.net/bandkeramiek-bandkeramische-cultuur-samenvatting-tijdlijn/69991/) \+ Historiek.net juni 2022: Onderzoek grafveld Elsloo werpt nieuw licht op rolpatronen prehistorie. [Lees hier ⇢](https://historiek.net/onderzoek-grafveld-van-elsloo-werpt-nieuw-licht-op-prehistorische-rolpatronen/149806/) \+ Bandkeramiek in België, tussen Rosmeer en Riemst (B) [Lees hier ⇢](https://inventaris.onroerenderfgoed.be/themas/142) \+ Lees hier [Canon van Nederland over jagers ⇢](https://www.canonvannederland.nl/nl/page/169078/jagers) \+ Download hier rapport ["De vroege prehistorie in Limburg" ⇢](https://www.limburg.nl/publish/pages/1061/vroege_prehistorie_in_limburg.pdf) \+ Bandkeramiek Centrum [mOERveld ⇢](https://www.moerveld.nl/bandkeramiekcentrum) \+ Heemkundemuseum Beek over [Bandkeramiek ⇢](https://heemkundebeek.nl/bandkeramiek/) \+ Stichting Erfgoed Stein over [Bandkeramiek ⇢](https://stichtingerfgoedstein.nl/over-het-museum/archeologie/bandkeramiek) ![bandkeramiekers-elsloo-001](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-001.jpg) ![bandkeramiekers-elsloo-002](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-002.jpg) ![bandkeramiekers-elsloo-003](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-003.jpg) [![bandkeramiekers-elsloo-004](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-004.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-004.jpg) ![](https://historiek.net/wp-content/uploads-phistor1/2022/06/Foto-6_Professor-Modderman-1-1024x732.jpg.webp) Afbeelding: embedded historiek.net © Universiteit Leiden Prof. dr. Modderman, zittend te midden van vele toehoorders geeft aan de lokale geestelijke Pater Munsters (links) uitleg over de Bandkeramische graven van Elsloo, 1966. Modderman slaagde erin een volgorde in tijd van de verschillende typen huizen op te stellen. Samen met de ontwikkeling van de versiering van het aardewerk kon Modderman vaststellen dat 24 huizen in de eerste en dus oudste fase van de Bandkeramiek zijn gebouwd en dat 51 huizen in de jongste fase zijn gebouwd. [![bandkeramiekers-elsloo-005](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-005.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-005.jpg) Uniek voor Nederland is het in 1967 opgegraven grafveld met 47 crematiegraven en 66 vlakgraven. De doden werden te ruste gelegd met opgetrokken benen en gekruiste armen. [![bandkeramiekers-elsloo-006](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-006.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-006.jpg) In 1988 wordt de St. Jozefschool aan de Bandkeramiekerstraat uitgebreid. Een unieke kans om met nieuwe technieken opnieuw te kijken naar de Bandkeramiek. Voor het eerst werden, samen met de opgravingen aan de Sanderboutlaan, grondmonsters met prehistorische plantenresten genomen. Zo is men meer te weten gekomen over het voedsel van de Bandkeramiekers. Er zijn resten gevonden van een verbrande maaltijd met daarin [melganzenvoet](http://nl.wikipedia.org/wiki/Melganzenvoet) ook wel de spinazie van de Bandkeramiek genoemd. [![bandkeramiekers-elsloo-007](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-007.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-007.jpg) Tussen 2009 en 2012 is onder leiding van Ivo van Wijk een opgraving uitgevoerd op een terrein aan de Johan Riviusstraat. Veel vrijwilligers, zowel privé als van het Streekmuseum hebben geholpen. De belangstelling tijdens de open dag was zeer groot. Het Streekmuseum verzorgde onder leiding van amateurarcheoloog Piet Pijpers een stand. Daar toonde Piet de resultaten van de opgravingen aan de Sanderboutlaan, het huidige terrein van Karwei. De resultaten van de opgravingen aan de Riviusstraat leverden, ondanks de beperktheid van de opgraving een grote hoeveelheid informatie op over wellicht de grootste Bandkeramische nederzetting in onze contreien 7000 jaar geleden. Er werden aan de Riviusstraat 11 silokuilen onderzocht. Modderman onderzocht er destijds geen. [![bandkeramiekers-elsloo-008](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-008.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-008.jpg) --- ### Foto's Bandkeramische opgravingen Paulus Potterstraat in 2014 ![](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Opgravingen6PierreReubsaet-d4c3339ca4.jpg) [![](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Opgravingen5PierreReubsaet-0799630340.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Opgravingen5PierreReubsaet-0799630340.jpg) [![](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Opgravingen7PierreReubsaet-4d7eb1a024.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Opgravingen7PierreReubsaet-4d7eb1a024.jpg) [![](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Opgravingen8PierreReubsaet-1e788bafeb.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/Opgravingen8PierreReubsaet-1e788bafeb.jpg) Foto's Pierre Reubsaet [![](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-009.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-009.jpg) [![](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-00010.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-00010.jpg) ![](https://historiehuismaasvallei.nl/images/stories/bandkeramiekers/bandkeramiekers-elsloo-00011.jpg) ### Nieuws van de eerste boeren. Is er Bandkeramiek na Elsloo en Stein? Weinig perioden uit de Nederlandse prehistorie hebben zo'n beeldend verhaal opgeleverd van de vroegste boeren in ons land, de vertegenwoordigers van de Bandkeramiek (rond 5300 voor Chr.). Dit project vertelt ons meer over de overgang van een jagers- naar een boerensamenleving, een belangrijk thema in de archeologie en geschiedenis. Een archeologisch verhaal is namelijk nooit voltooid. De onderzoekers die in de jaren vijftig en zestig de opgravingen uitvoerden, zijn nog actief en in dit Odyssee-project, onder leiding van drs. Ivo van Wijk (Archol), droegen zij hun kennis over aan de nieuwe generatie. Video uit 2014. --- ### Documentaire In onderstaande documentaire in 2 delen vertelt regionaal archeoloog Wim Hendrix over het leven van de Bandkeramiekers, de eerste landbouwers van Nederland. Met dank aan DocuZ. Ondanks het feit dat veel opbrengsten van de opgravingen in Elsloo in andere musea terecht gekomen zijn, kan het Streekmuseum een goed en informatief verhaal vertellen over het leven in de periode van de Bandkeramiek. Een model van een boerderijdorp, een plattegrond van de opgravingen, een lijkschaduw, de maalstenen, dissels, pijlpunten, rode oker laten de bezoeker 7000 jaar terug gaan in de tijd. *Bronvermelding: Archol, Ivo van Wijk,100 Bandkeramische huizen in Elsloo, W. Hendrix en P.Pijpers, Heemkundesnippers no. 7, Dr. P.J.R. Modderman, het oudste Elsloo* --- ## Oerboer Fietsroutes Op 20 juli 2023 zijn 2 nieuwe fietsroutes gepresenteerd. De 2 fietslussen starten bij Moerveld in Moorveld (Geulle) en die voeren langs Bandkeramische plekken. **Fietsroute Lus 1** Met deze route fiets je door het gebied waar archeologen in de afgelopen eeuw heel veel vondsten hebben gedaan uit de tijd van de oerboeren, zoals de Bandkeramiekers ook wel genoemd worden. In de tijd van de Bandkeramiek hebben hier eeuwenlang tientallen kleine nederzettingen gestaan. Dit is lus 1 van De oerboer route, de museumroute. Je fietst langs verschillende bijzondere musea (o.a. Historiehuis van de Maasvallei in Elsloo) waar je de vondsten uit de tijd van de Bandkeramiek met eigen ogen kunt zien. Wat aten ze? Hoe zagen ze eruit? Hoe begroeven ze hun doden? De route gaat merendeels door stedelijk maar ook door groengebied. Lees verder en download de Lus 1 route op [Visit Zuid-Limburg ⇢](https://www.visitzuidlimburg.nl/te-doen-in-zuid-limburg/routes-in-zuid-limburg/detail/oerboerroute-lus-1-museumroute/418590/) --- **Fietsroute Lus 2** Deze fietsroute houdt zich niet aan de landsgrenzen, want je fietst zowel door Nederland als België. Het veerpontje tussen Geulle (NL) en Uikhoven (BE) zet je gratis over de Maas. Archeologische vondsten toonden aan dat de oerboeren meestal hoog en droog boven op de plateaus woonden. Maar hier in dit gebied bleek dat niet altijd het geval… Tegenwoordig ziet deze regio er totaal anders uit dan in de tijd van de oerboeren. Toen meanderde de Maas nog overal vrij door het landschap. Onderweg fiets je door groen gebied en veelal langs het water van het Albertkanaal of de Maas in het RivierPark Maasvallei. Ook bezoek je tijdens deze route het historisch centrum van Maastricht. Lees verder en download de Lus 2 route op [Visit Zuid-Limburg ⇢](https://www.visitzuidlimburg.nl/te-doen-in-zuid-limburg/routes-in-zuid-limburg/detail/oerboerroute-lus-2-groenroute/418589/) [![](https://cdn.webshopapp.com/shops/203681/files/433424484/visit-zuid-limburg-fietsroute-de-oerboer-route.jpg)](https://www.visitzuidlimburg.nl/te-doen-in-zuid-limburg/routes-in-zuid-limburg/detail/oerboerroute-lus-1-museumroute/418590/) --- ## Schedel van oermens in museum van Elsloo? **Bij de bouw van de brug over de Geul aan de Maastrichterlaan in Bunde werd in 1962 een zeer oude schedel gevonden** Elsloo, 20 september 1962 Is de schedel, die sinds kort zorgvuldig wordt bewaard in het Streekmuseum van Elsloo, die van een Neanderthaler? Zou het kunnen dat deze schedel afkomstig is van hetzelfde type oermens als waarvan in 1856 in een grot in het Neandertal, tussen Düsseldorf en Elberfeld, skeletresten werden gevonden? Deze prangende vraag houdt niet alleen het bestuur en conservator Sjeng Peters van het Streekmuseum bezig, maar ook burgemeester mr. Meijer van Elsloo en andere betrokkenen. Tot nu toe zijn er in Nederland nog geen resten van de Neandertaler gevonden. Een grondig deskundig onderzoek moet uiteindelijk uitsluitsel geven of Elsloo door toeval een bijzonder belangrijke archeologische vondst in handen heeft gekregen. De schedel – of beter gezegd, het zeer gave bovenstuk van een schedel – wordt met zorg bewaard door conservator Peters. Hij werd enige tijd geleden gevonden in de buurt van kasteel Meerssenhoven in Bunde, toen de loop van de Geul iets werd verlegd. Terwijl een dragline de nieuwe bedding van de Geul uitgroef, zag de 23-jarige betontimmerman Jean Peters, zoon van de conservator van Elsloo, plotseling een voorwerp in de zandmassa. Op verzoek van zijn vader, die hem had gevraagd alert te zijn op mogelijke archeologische vondsten, ging hij meteen op het object af. Het bleek het bovenste deel van een schedel te zijn, die hij vervolgens naar zijn vader bracht. Deze gaf de vondst een plek in het Streekmuseum, naast de Schippersbeurs. "Al snel kreeg ik het vermoeden dat ik iets bijzonders in handen had," aldus conservator Peters. **Bijzondere belangstelling** "Er kwam iemand langs – wie dat precies was, weet ik niet – die opvallend veel belangstelling had voor de schedel en precies wilde weten waar hij was gevonden. Later hoorde ik dat deze persoon in Bunde op zoek is gegaan naar andere resten van deze mogelijke oermens. Naar verluidt zou hij inderdaad nog andere vondsten hebben gedaan. Kort daarna vroeg burgemeester mr. Meijer mij de gevonden schedel goed te bewaken en deze zeker niet uit handen te geven." Als de gevonden schedel inderdaad van een mens afkomstig is, moet het een oermens zijn geweest met een lage, brede schedel. "Als we zeker willen weten wat de herkomst is, moet ik de schedel eigenlijk opsturen naar Delft, maar ik durf de vondst eigenlijk niet uit handen te geven, uit angst dat hij niet terugkomt naar Elsloo," aldus Peters. Deskundigen die de schedel al hebben bekeken, willen zich voorlopig niet definitief uitspreken, maar zijn het er wel over eens dat het om een zeer, zeer oude schedel gaat. Burgemeester mr. Meijer, die vanzelfsprekend geïnteresseerd is in deze vondst, liet weten dat hij enkele deskundigen heeft uitgenodigd om de schedelrest te komen bekijken. Met grote spanning wacht men in Elsloo op de uiteindelijke resultaten van het onderzoek. [![](https://historiehuismaasvallei.nl/images/qr/afbeeldingen/Historiehuis-QR-jagers-landbouwers-01.jpg)](https://historiehuismaasvallei.nl/images/qr/afbeeldingen/Historiehuis-QR-jagers-landbouwers-01.jpg) ![schedel oermens](https://historiehuismaasvallei.nl/images/qr/afbeeldingen/schedel-oermens.jpg) Afbeelding De Nieuwe Limburger van 20 september 1962: In het Streekmuseum van Elsloo toont conservator J. Peters de in Bunde gevonden schedel, waarvan mogelijk een onderzoek zal moeten uitwijzen of het om de resten van een oermens gaat. Betreft dit het oudste menselijke overblijfsel in Nederland? - Laatste update op 24 augustus 2026. Deel dit artikel ⇢- [ ](https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fhistoriehuismaasvallei.nl%2Fjagers-en-vroege-landbouwers-qr20 "Facebook") - [ ](https://www.linkedin.com/shareArticle?url=https%3A%2F%2Fhistoriehuismaasvallei.nl%2Fjagers-en-vroege-landbouwers-qr20&title=Jagers+en+vroege+landbouwers&summary=Luister+hier+naar+de+%28verkorte%29+Nederlandse+tekstv... "LinkedIn") - [ ](https://bsky.app/intent/compose?text=Jagers+en+vroege+landbouwers%20%0Ahttps%3A%2F%2Fhistoriehuismaasvallei.nl%2Fjagers-en-vroege-landbouwers-qr20 "Bluesky") - [ ](https://pinterest.com/pin/create/button/?url=https%3A%2F%2Fhistoriehuismaasvallei.nl%2Fjagers-en-vroege-landbouwers-qr20&description=Jagers+en+vroege+landbouwers "Pinterest") - [ ](https://wa.me/?text=Jagers%20en%20vroege%20landbouwers%20https%3A%2F%2Fhistoriehuismaasvallei.nl%2Fjagers-en-vroege-landbouwers-qr20 "WhatsApp") - [ ](mailto:?subject=Jagers+en+vroege+landbouwers&body=https%3A%2F%2Fhistoriehuismaasvallei.nl%2Fjagers-en-vroege-landbouwers-qr20 "Email")