Een oude waterput in Catsop komt opnieuw aan het licht

Door Guus Smeets, Catsop

In november 2026 ligt vóór het Hof van Catsop, aan de Daalstraat, een eeuwenoude waterput opnieuw open. Onder een later aangebrachte rechthoekige toegang bevindt zich een diepe, ronde, met baksteen gemetselde schacht. De put is 7,60 meter diep en heeft een doorsnede van 1,80 meter. Onderaan is nog water zichtbaar. Jarenlang was deze put afgesloten; nog maar weinig Catsopenaren wisten van zijn bestaan. 

Drie dagen in april 1710: het hof wordt voorgoed verdeeld

De geschiedenis voert ons terug naar de erfdeling die in de schepenstukken wordt gedateerd op 24, 25 en 26 april 1710. Het ging om bezittingen van de erfgenamen en nazaten uit de familiekring van Jan Conninx, de Maasschipper die het Hof van Catsop had aangekocht. Het betrof meer dan alleen een woning: ook de hofstede, schuur, mesthof, moestuin, weiden en landerijen speelden een rol. Bij de erfdeling waren meerdere erfgenamen en belanghebbenden betrokken.

Voor de verdeling van het Hof van Catsop zelf werden twee loten omschreven. Lot A, het voorste gedeelte aan de Daalstraat, kwam toe aan Joannes Maes en zijn medegerechtigden. Lot B, het achterste gedeelte, kwam toe aan Claes Hendrix en zijn echtgenote Maria Lucia Brughman. Deze aanduidingen A en B slaan op de verdeling van het hof en betekenen niet dat er slechts twee deelnemers aan de gehele erfdeling waren.

Het oorspronkelijke gebouw werd niet alleen juridisch verdeeld. Er moesten ook nieuwe muren en afscheidingen worden gemaakt. In de beschrijving worden de keuken, hal, kamer, kelder, schouw, schuur en twee kruisvensters genoemd. De scheidingswand werd onder meer aangewezen tussen de kruisvensters; ook de schuur en mesthof werden afgebakend. Volgens de bouwkundige reconstructie lag de grote schouw in het midden van het gebouw, op de nieuwe scheidslijn. De kelder, die van de straatzijde naar achteren doorliep en deels uit mergelblokken bestond, werd eveneens afgescheiden.

Het voorste woondeel hield zijn verbinding met de straat. Het achterste woondeel moest zijn toegang achterom, via de weide, nemen. De oorspronkelijke eenheid van het Hof van Catsop ging daarmee verloren. De tweedeling die toen ontstond, is volgens de huidige situatie nog altijd herkenbaar: vanaf die erfdeling is het hof nooit meer hetzelfde geweest. 

Een opmerkelijke geschiedenis in het kadaster

De verdeling van 1710 betekende niet dat het hof later meteen in twee afzonderlijke kadastrale percelen werd opgenomen. Van Hees kocht het Hof van Catsop in 1820 als geheel. Op de latere kadastrale kaarten bleef het hof als één perceel weergegeven, ondanks de oudere bouwkundige tweedeling.
Pas in de twintigste eeuw verschenen bij een latere verkoop twee afzonderlijke perceelnummers. Dit opmerkelijke verschil tussen de historische verdeling en de latere perceelsindeling blijkt uit het reeds verrichte onderzoek naar kadastrale kaarten, akten en leggers.
De verdere reconstructie van de geschiedenis en bouwkundige ontwikkeling van het Hof van Catsop is nog in volle gang. Het moderne kadaster werd in Limburg pas in de negentiende eeuw ingevoerd; de aankoop in 1820 moet daarom niet worden beschreven alsof toen al de latere kadastrale perceelnummers bestonden.

Eén voorziening bleef beide delen verbinden

Bij de verdeling kon één kostbare voorziening niet zomaar aan één woning worden onttrokken: de waterput. De akte regelt uitdrukkelijk dat het achterste deel de put mocht blijven gebruiken, hoewel de bewoners voortaan via de weide hun eigen toegang hadden. De tekst verbindt dat gebruik met de straatzijde en bevat ook een regeling voor de reparatiekosten, waarbij het voorste deel de helft moest dragen.

Daarmee staat vast dat er bij de erfdeling van 1710 al een put was. Een diepe waterput aanleggen en metselen vergde veel werk en geld; de bestaande voorziening had grote waarde voor de hofbewoners. De oude tekst is bovendien een belangrijk aanknopingspunt voor de put die tegenwoordig vóór het hof in de Daalstraat ligt. Dat de huidige schacht daadwerkelijk geheel uit de tijd vóór 1710 dateert, is zonder bouwhistorisch onderzoek nog niet definitief vast te stellen.

De Catsopenaren haalden hun water aan de Gellik

De hofput was aanvankelijk geen openbare dorpsput. Ook na de verdeling bleef de watervoorziening verbonden aan de twee delen van het Hof van Catsop. Andere inwoners van Catsop waren voor hun water onder meer aangewezen op het Putje aan de Gellik, een natuurlijke bron in het Seeckendaal.

Halverwege het Seeckendaal, bij de grens met Beek, ligt een drassig terrein waar een klein beekje ontspringt. In oude archiefstukken wordt deze plek aangeduid als het 'Peutiën' (Putje). 'Put' kon vroeger ook een bron betekenen. De omliggende gronden werden omschreven als gelegen 'aan', 'bij' of 'boven het Putje'. Het water stroomde vroeger richting Gellik en verdween in de weilanden op de plaats waar tegenwoordig een waterbuffer ligt. In de jaren zeventig werd het water nog enige tijd langs de weg naar het riool geleid; tegenwoordig loopt het naar het waterbassin. Vermeldingen van een watergrub en een Smispoel ondersteunen de historische aanwezigheid van een kleine waterloop in het Seeckendaal.

Later werd tegen de muur van het Hof van Catsop een handpomp geplaatst. Die pomp was in ieder geval aanwezig toen de foto van omstreeks 1922 werd gemaakt; het precieze jaar van plaatsing is nog onbekend. Vanaf het moment dat de pomp toegankelijk was voor dorpsbewoners, konden ook andere Catsopenaren hier water halen. De put werd afgedekt; via de aanzuigleiding werd het water uit de schacht omhoog gepompt.

De onderstaande foto van omstreeks 1922 laat vrouwen met emmers en een juk bij de pomp van Catsop zien. De pomp stond tegen de muur van het Hof van Catsop. De vrouwen staan op de afdekking boven de oude waterput, mogelijk zonder te beseffen dat onder hun voeten een eeuwenoude gemetselde schacht lag. Via de aanzuigleiding werd het water uit de put naar de pomp gehaald.
De foto maakt de geschiedenis levendig. Wat in 1710 nog als een recht tussen twee eigenaren werd geregeld, was in de twintigste eeuw een voorziening waar dorpsbewoners dagelijks kwamen. De pomp zal niet alleen een plek zijn geweest om water te halen, maar ook een vertrouwd ontmoetingspunt in de buurtschap.

Foto: Water halen bij de dorpspomp in Catsop, omstreeks 1922. Van links naar rechts: Lies Reubsaet, Berb oet de Gats (Hendrix), Maria Margaretha Schutjens, onbekend, Annie Verboort; overige persoon of personen rechts onbekend. Datering en identificaties volgens lokale overlevering.

Een veranderend straatbeeld

De plaats is vandaag nog herkenbaar: bij Daalstraat 3 in Catsop (Elsloo), vóór het Hof van Catsop. Op de historische opname, voorlopig gedateerd omstreeks 1935, zien we de grote poort, de bakstenen hofmuur en verderop de kapel. Op de Street View-opname van april 2026 zijn dezelfde poort, muur en kapel te herkennen. De vergelijking helpt de locatie van de waterput en de vroegere pomp in het straatbeeld te plaatsen. De poort en de omgeving zijn in de loop van de tijd veranderd.

Dezelfde plek, vroeger en nu

Historische foto van de Daalstraat: de poort van het hof en de kapel verderop.

Daalstraat 3 in april 2026. Bron: Google Street View

De put bleef

Nu de waterput opnieuw open ligt, komen verschillende tijden bij elkaar. De erfdelingsakte uit april 1710 bevestigt dat het hof toen al over een waterput beschikte en dat beide woondelen er rechten op behielden. De foto van omstreeks 1922 laat het latere gebruik van een pomp door dorpsbewoners zien. De huidige foto’s tonen de gemetselde schacht en een bewaard gebleven leiding. Dat de volledige huidige schacht al vóór 1710 werd gemetseld, kan zonder bouwhistorisch onderzoek niet met zekerheid worden vastgesteld.

Het Hof van Catsop werd in april 1710 in tweeën gedeeld en kreeg zijn oorspronkelijke eenheid nooit terug. De bewoners, de gebouwen en het straatbeeld veranderden. De pomp verdween. Maar de waterput bleef — verborgen onder de Daalstraat, totdat hij in 2026 opnieuw zichtbaar werd. Intussen loopt het onderzoek naar de historische reconstructie van het gehele Hof van Catsop verder. Op basis van de al onderzochte akten, kadastrale kaarten, leggers en andere historische gegevens wordt de ontwikkeling van de hofstede nader in beeld gebracht. Over die reconstructie zal later afzonderlijk meer worden gepubliceerd.

Een toekomst voor de oude waterput?

Nu de eeuwenoude waterput weer zichtbaar is, ontstaat ook de vraag hoe dit stukje geschiedenis behouden kan blijven. Een voorstel is om de put weer tot boven het maaiveld op te metselen en te voorzien van een veilige glazen afdekking, zodat voorbijgangers de oude schacht kunnen bekijken. Wellicht kan deze mogelijkheid worden onderzocht bij de reconstructie van de wegen in Catsop. Het is een suggestie, geen vastgesteld gemeentelijk plan; veiligheid, behoud en uitvoerbaarheid vragen uiteraard om deskundige beoordeling. Zo zou een verborgen stukje erfgoed opnieuw een zichtbare plaats in het dorp kunnen krijgen.