De oude burcht van Elsloo in de Maas
- Afbeeldingen | Bron ©: Guus Peters, Historiehuis van de Maasvallei
Als u het nog niet wist: het huidige kasteelcomplex in Elsloo is niet het oudste kasteel.
Waar nu de Maas stroomt lag eens een burcht, een kerk en de kern van de bebouwing van Elsloo. De Maas liep hier toen anders, langs het dorp Kotem op de linkeroever. De ligging was een strategisch punt. Men kon vanuit de burcht gemakkelijk het ter plaatser relatief smalle Maasdal over de volle breedte beheersen en tol te heffen. Inclusief op de verbindingswegen die zowel op de linker- als op de rechteroever parallel aan de Maas langs de overstromingsgrens liepen. Ook was hier ongetwijfeld een oversteekplaats om te bewaken.
De oudste beschrijving van de burcht dateert uit 1329. Bij het aangaan van een leenverhouding met de graaf van Gulick wordt het kasteel als een aanzienlijk complex beschreven: Hasloa / Ascloa De oudste vermelding van een kasteelheer dateert uit 1108. Arnold van Elsloo wordt in een document vermeld, maar niet als Arnold van Elsloo, maar als Arnulfus de Hesloes. Deze laatste naam brengt ons naar een oudere naam voor Elsloo, Hasloa. Hasloa verwijst niet alleen naar het oude Frankisch Kroondomein Ascloa, maar ook naar de locatie waar het legendarische winterkamp van de Vikingen aan de Maas in 881-882 zou hebben gelegen. Dat wil echter niet zeggen dat de burcht uit de Vikingtijd dateert. Wij denken dat de burcht vanwege de strategische ligging op de plaats van een van de twee Vikingkoningszetels is gebouwd en dat deze zetel op zijn beurt op de plaats is gebouwd van het bestuurscentrum van het Frankisch Kroondomein. Afbeelding: De bijl van Elsloo is een iconische Scandinavische strijdbijl die rond 2020 tijdens graafwerkzaamheden van het Grensmaas-project in de buurt van Elsloo (Limburg) is gevonden. Deze bijl is hét tastbare bewijs dat Vikingen in de 9e eeuw hun basiskamp in de regio hadden Hoe zag het kasteel eruit? Er bestaat een afbeelding van het kasteel. Op een overzichtskaart van het Graafschap Rekem zijn ook de kastelen in de omgeving waarheidsgetrouw weergegeven. Op de rand van de Maas staat ook de ruïne van het kasteel Elsloo ingetekend. Het kasteel kende een vierkante donjon, wat algemeen wordt aangenomen als de oudste vorm van de donjons na de (eveneens) vierkante houten torens. De ronde torens, zoals in Stein, zouden dan van jongere datum zijn. Afbeeldingen: Een vergelijkbare kasteelconstructie menen we te herkennen in de donjon Kleversberg in Kessel. Hoe het verder ging Rond 1450 heeft er een grote Maasoverstroming plaatsgevonden volgens de kroniek uit 1459 van Peter Treckpoel uit Beek. Hierbij zijn in Elsloo de burcht en kerk “bijna samen wegedreven". De Maas heeft toen de stroom verlegd en de resten van het kasteel ondermijnt, waardoor dit steeds verder de Maas inschoof. Van het kasteel heeft de voorburcht nog ca. 200 jaar bestaan. De kerk werd herbouwd op de Berg, vóór de huidige St. Augustinuskerk. Het doopvont uit de kerk aan de Maas is bewaard gebleven en vormt het oudste tastbare aandenken aan het middeleeuwse Elsloo. Veel huizen van de oude dorpskern, langs de Jodenstraat en bij de burcht, zijn in de loop der tijd door de Maas weggespoeld. Het verloren gegane deel van Elsloo werd daarom opnieuw opgebouwd op een veiliger plaats, boven op de Maasdalhelling. Tot die nieuwe kern behoren deels de huidige oude dorpskern en het gedeelte dat later moest wijken voor de aanleg van het Julianakanaal. Dit afgebroken gedeelte betrof 43 huizen, de school, het gemeentehuis, boerderijen en woonhuizen. Deze werden 100 jaar geleden langs de Stationsstraat en nieuw aangelegde wegen gebouwd, met als kern het nog bestaande Heilig Hartbeeld. Rond 1630 erfde de gravin Olympe de Gavere de heerlijkheid Elsloo en trouwde met Graaf Nicolaes d’Arberg. Deze verbouwde de Dorpsbrouwerij tot een groot herenhuis (in 1885 afgebrand). Het kasteel bleef achter in de Maas. De grafsteen van de laatste adellijke kasteelheer van de burcht in de Maas, Conrard van Gavre. Deze steen bevindt zich aan de achterzijde van de grafkapel op het oude kerkhof bij de St. Augustinuskerk. Olympe was zijn erfgenaam. Afbeelding: Het nieuwe kasteel aan de voet van de Maasberg Afbeelding: Bij laag water in de Maas is nog een kleine punt van het kasteel te zien. Door het aanbrengen van dammen in de Maasbedding wordt het water gestuwd en zal deze punt ook in de toekomst het enige zichtbare blijven. Afbeelding: De resten van de burcht in de Maas in 1976. Afbeelding: Vooraan direct achter de bootjes, de oude burcht. Helemaal rechts op de foto ziet men achteraan langs de oever een hoop stenen. In de 19e eeuw is hier een boot met stenen voor beschoeing van de oever omgeslagen. Die stenen heeft men laten liggen. Elsloo, 3 juli 2026
..seine Burg mit alle synen muren, tornen, portzen, vurgeburgten, graven, weyeren ind mit allen anderen vestingen...
De aanwezigheid van de Vikingen aan de Maas ter plaatse blijkt ook uit een concrete, belangrijke archeologische vondst. Deze werd gevonden bij de grindwinning in 2020.
“Ende die alde kyrcke, die plach te staen er dese nuwe kyrck getymmert waert, die stond bij den Borcht, mer die Mase hadde sy bynae al tezamen ewech gedreven”
Foto onder: zelfs in de zeer droge zomer van 2026 zijn slechts 3 fragmenten boven water te zien.
Guus Peters
Historiehuis van de Maasvallei
- Laatste update op .
